Định nghĩa

1. Danh từ:
   • Người đỗ đầu trong một kỳ thi (theo cách gọi thời xưa): "Khôi nguyên" là danh hiệu dành cho thí sinh đứng đầu trong các kỳ thi khoa cử thời phong kiến, đặc biệt là thi Hội hoặc thi Đình.
   • Danh hiệu cao quý nhất trong một cuộc thi: Từ này còn được dùng để chỉ người đạt giải nhất, vị trí cao nhất trong một cuộc thi, cuộc đua.

Ví dụ sử dụng

• Danh từ:
  • Ông ấy từng là khôi nguyên trong kỳ thi năm ấy. (Ông ấy từng là người đỗ đầu trong kỳ thi năm ấy.)
  • Danh hiệu khôi nguyên là mơ ước của nhiều sĩ tử ngày xưa. (Danh hiệu đỗ đầu là mơ ước của nhiều sĩ tử ngày xưa.)
  • Trong câu thơ "Khôi nguyên đành để quyết khoa sau này", tác giả nói về việc danh hiệu đỗ đầu sẽ dành cho kỳ thi sau. (Trong câu thơ trên, tác giả nói về việc danh hiệu đỗ đầu sẽ dành cho kỳ thi sau.)

Các cách sử dụng nâng cao

• "Đoạt danh hiệu khôi nguyên": giành được vị trí đỗ đầu, giành giải nhất.
  • Anh ấy đã đoạt danh hiệu khôi nguyên cuộc thi hùng biện. (Anh ấy đã giành giải nhất cuộc thi hùng biện.)
• "Vinh quy bái tổ" (thường đi kèm với hình ảnh khôi nguyên): chỉ việc người đỗ đạt cao trở về quê hương vinh hiển.
  • Tấm bia đá ghi lại hình ảnh vị khôi nguyên vinh quy bái tổ. (Tấm bia đá ghi lại hình ảnh vị đỗ đầu trở về quê hương vinh hiển.)

Biến thể và từ gần giống

• Thủ khoa (danh từ): Người đỗ đầu trong một kỳ thi (cách gọi hiện đại, phổ biến hơn).
  • Anh ấy là thủ khoa kỳ thi đại học năm nay. (Anh ấy là người đỗ đầu kỳ thi đại học năm nay.)
• Trạng nguyên (danh từ): Danh hiệu cao nhất trong kỳ thi Đình thời xưa, cao hơn "khôi nguyên" trong một số cách hiểu.
  • Lê Văn Thịnh là vị trạng nguyên đầu tiên của nước ta. (Lê Văn Thịnh là vị trạng nguyên đầu tiên của nước ta.)

Từ đồng nghĩa

• Đỗ đầu: đạt vị trí số một trong kỳ thi.
• Giải nhất: vị trí cao nhất trong một cuộc thi, cuộc đua.

Các cụm từ liên quan

• Khôi nguyên khoa bảng: danh hiệu đỗ đầu trong các kỳ thi khoa cử.
  • Gia đình ấy có truyền thống khôi nguyên khoa bảng. (Gia đình ấy có truyền thống đỗ đầu trong các kỳ thi.)
• Tân khôi nguyên: vị khôi nguyên mới (vừa đỗ đạt).
  • Làng tổ chức lễ đón tân khôi nguyên. (Làng tổ chức lễ đón vị đỗ đầu mới.)

Thành ngữ liên quan

• "Khôi nguyên, bảng nhãn, thám hoa": chỉ ba danh hiệu cao quý nhất (Tam khôi) trong kỳ thi Đình thời xưa, lần lượt là đỗ đầu, đỗ thứ nhì và đỗ thứ ba.
  • Thời xưa, đạt được một trong ba danh hiệu "khôi nguyên, bảng nhãn, thám hoa" là niềm vinh dự lớn. (Thời xưa, đạt được một trong ba danh hiệu này là niềm vinh dự lớn.)

1. Người đỗ đầu kỳ thi xưa: Khôi nguyên đành để quyết khoa sau này (Phan Trần).